Ambasador Dwóch Kultur
Misja jednocząca sąsiednie narody poprzez muzykę
Roman Rewakowicz to nie tylko dyrygent. Jest, można by rzec, ambasadorem polskiej kultury muzycznej na Ukrainie i odwrotnie – przybliża polskiej publiczności ukraińską klasykę. Jego działalność nie ogranicza się jednak do tego. Jest inicjatorem wielu projektów zarówno na naszym terytorium, jak i w sąsiednim państwie. Pan Roman przyjechał do Czerkas z programem „Muzyka polska na Ukrainie”: utwory polskiej klasyki wykonała Akademicka Orkiestra Symfoniczna Czerkaskiej Filharmonii Obwodowej pod jego dyrygenturą. Maestro chętnie rozmawiał z korespondentem Ukrinformu.
OD POTOMKA PRZESIEDLEŃCÓW DO SŁYNNEGO DYRYGENTA
Rodzice Rewakowicza byli Ukraińcami z części powiatu rawskiego, który został przyłączony do Polski po II wojnie światowej. W 1947 roku rodzina została deportowana do Lidzbarka Warmińskiego, gdzie urodził się przyszły dyrygent, kompozytor i osoba publiczna:
- Były dwie fale deportacji – wspominał muzyk. – Pierwsza fala, od końca 1944 do połowy 1946 roku, to dokładnie pół miliona osób deportowanych na Ukrainę. A te resztki, których nie udało się wytępić – czy można tak powiedzieć? – w następnym roku, 1947, między kwietniem a lipcem, zostały rozproszone na zachód i północ Polski, na byłych ziemiach niemieckich, które zostały przyłączone do Polski po II wojnie światowej. Jestem więc potomkiem ofiar tej akcji.
Muzykę Roman studiował w szkole muzycznej w Olsztynie i w warszawskiej Akademii Muzycznej. Przez dziesięć lat pracował w ukraińskim chórze ludowym „Żurawie”, najpierw jako śpiewak, a potem dyrygent.
- A skąd wziął Pan repertuar dla swojego chóru? Czy ukraińskie dziedzictwo muzyczne zachowało się na ziemiach polskich?
- Zachowało się. Oczywiście starsi chórzyści przekazali mi materiały, które zostały już opublikowane na sowieckiej Ukrainie. Ale natknąłem się też na przedwojenne nuty zebrane w Przemyślu przez prawnika Czubińskiego – nie pamiętam jak miał na imię. Cała seria notatek: zarówno rękopisów, jak i drukowanych, do różnych utworów, w tym na chór męski. Szukałem więc w tych notatkach repertuaru dla naszego zespołu. Ale czy rozumie Pan, co mam do powiedzenia? Chór jest amatorski i do dziś działa bardzo nieregularnie: chórzyści mieszkają w całej Polsce i co jakiś czas spotykają się w wybranym miejscu na próby i koncerty. Utwory, które miały znaleźć się w repertuarze, były bardzo skrupulatnie dobierane, aby tworzyły pewną całość. Miałem trudne zadanie – zaktualizować repertuar, nadać mu nowe akcenty.
Dyrygent starał się również o wprowadzenie do repertuaru chóru utworów o szerszym zakresie. Utwory wykonywane wcześniej trwały od dwóch do pięciu minut. Znalazł więc utwory Kiryła Stecenko. W szczególności „Módlcie się, bracia” (muzyka do „Hajdamaków” Szewczenki), która trwa nieco ponad dziesięć minut. Inny utwór Stecenko – „W niedzielę u świętego”, również do słów Szewczenki – trwa ponad dziesięć minut.
W 1986 roku odbyło się duże, miesięczne tournée po Kanadzie i Ameryce – dwadzieścia koncertów. Było to dla chóru bardzo ważne wydarzenie. A trzy lata później ważne stały się wyjazdy na Ukrainę:
– W 1989 roku na granicy w Mościcka powitano nas chlebem, solą i czerwono-niebieską flagą – wspomina dyrygent. – A w 1990 roku – już niebiesko-żółtą. Podczas pierwszej podróży śpiewaliśmy pieśni dozwolone przez władze sowieckie, a rok później pieśni strzeleckie. A rok później pojechaliśmy na wschód Ukrainy: do Połtawy, Ługańska, Doniecka… Śpiewaliśmy „Powstańcie, ludzie, powstańcie z ruin i pożarów”. To był dobry czas, powiedziałbym, wzniosły.
WE LWOWIE PUBLICZNOŚĆ PRAWIE WYWARZYŁA DRZWI DO SAL KONCERTOWYCH
- Mam też taki pomysł, wiesz, dla tych Ukraińców w Polsce Ukraina była czymś świętym...
- Nawet sowiecka Ukraina?
- Wiesz, Ukraina była ideałem. Nie znaliśmy tej sowieckiej Ukrainy aż tak dobrze. Kiedy zacząłem komunikować się z Ukraińcami na Ukrainie, zrozumiałem, że Ukraina na Ukrainie to coś zwyczajnego, bo codziennego. Powiedziałbym, że tak. We Lwowie „Żurawie” miały dać dwa koncerty, ale publiczność prawie wyważyła drzwi do sali, więc po drodze zagraliśmy trzeci koncert. Tam chórzyści usłyszeli od lwowian: „Słuchajcie, witamy was tutaj, bo jesteśmy Galicjanami. I tak dalej”. Potem pojechaliśmy do Równego, do Kijowa. Mieliśmy być w Czernihowie, byliśmy w Kaniowie. To znaczy, sowiecka Ukraina już tam nas spotkała, ale...
- Wszystko było wspaniale. Pewnie dlatego, że przyszła publiczność, która po pierwsze wiedziała, dokąd idzie. No i po drugie… Widzisz, chór wniósł inne rozumienie ukraińskiej pieśni. Kiedy śpiewaliśmy o Kozakach w niewoli tureckiej, to właśnie o niewoli. Lubię to mówić. Jest taki utwór zatytułowany „Siwowłosy kozioł był przykuty”. Na końcu: „Hej, kiedy tureccy sułtani to usłyszeli, kazali wykuć jeszcze gorsze łańcuchy”. No cóż, po prostu krzyczeliśmy o tych łańcuchach. Kiedy słuchałem jakiegoś profesjonalnego chóru z Ukrainy, no cóż (bez przecinka) te łańcuchy brzmiały jak dzwony (śmiech). Profesjonalne, ale jakoś… dzwonkowato. Humor. Ukraiński humor.
O IRMOSIE W IRMOLOGII
Z czasem artysta poczuł, że ramy nieprofesjonalnego statusu chóru stały się dla niego zbyt ciasne i zaczął szukać innych form. Próba zwrócenia się ku muzyce religijnej była interesująca. Pod koniec lat 80 - tych dyrygent został zaproszony do współpracy z ojcami bazylianami (mnichami z zakonu św. Bazylego Wielkiego, jednego z najstarszych i najbardziej wpływowych zakonów monastycznych Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej – red.), od których dowiedział się o bogatej warstwie religijnego dziedzictwa muzycznego – irmosach, zebranych w irmologionach:
– Nie słyszałem o nich wcześniej. Muszę to powiedzieć, bo tak było. Na żadnym etapie edukacji muzycznej w Polsce nie otrzymałem informacji o muzyce ukraińskiej. Mówiliśmy o śpiewie gregoriańskim jako podstawie muzyki zachodniej, ale w ogóle nie wspominaliśmy na przykład o śpiewie bizantyjskim, który jest fundamentem wschodniej muzyki religijnej. Odkryłem ogromne bogactwo i marzyłem o tym, by się w nie zagłębić i profesjonalnie przenieść je na polskie sceny, by przekazać polskiemu słuchaczowi informacje o tej bogatej warstwie kultury ukraińskiej.
Ale się nie udało. Pan Roman utworzył niewielki zespół – dwunastu najlepszych śpiewaków swojego chóru. Nagrywali kolędy, ale jego pomysł nie został podchwycony przez ówczesnych działaczy ukraińskich w Polsce. Prawdopodobnie dlatego, że kraj przechodził okres tektonicznych przemian politycznych, a co za tym idzie, kulturalnych. Ukraińskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, istniejące od 1956 roku i będące platformą dla ukraińskiej aktywności, zapewniającą formalną ochronę ukraińskiej kultury w Polsce, zmieniło nazwę i stało się „Związkiem Ukraińców w Polsce”. A co najważniejsze – zmieniło kierunek działania, a osoby, które stanęły na czele stowarzyszenia, nie poparły idei Rewakowicza. Chór, któremu nadał nazwę „Irmos”, nie zapracował profesjonalnie.
– Mówię, że społeczność żydowska w Polsce ma teatr, jest Teatr Żydowski w Warszawie, który działa profesjonalnie, ma wsparcie miasta, czyli państwa. Społeczność ukraińska w Polsce nie ma takiej profesjonalnej reprezentacji kulturalnej – stwierdził ze smutkiem dyrygent.
POMYSŁ PRZY KAWIE PRZERODZIŁ SIĘ W WIELKIE PREMIERY SYMFONICZNE
– Opowiedz nam o swojej misji. Przywozisz muzykę ukraińską do Polski, muzykę polską na Ukrainę. A gdyby ktoś z zagranicy przywiózł na Ukrainę ukraińską muzykę klasyczną? Może to zwiększyłoby zainteresowanie moich rodaków ich własną muzyką.
- No, czekaj, powiem ci tak: apelujesz do ukraińskich profesjonalistów na Ukrainie – słusznie zauważył rozmówca. – Staram się pokazywać muzykę ukraińską w Polsce. Ale ostatecznie myślę, że zrobiłem też coś dla muzyki ukraińskiej na Ukrainie. Z mojej inicjatywy, we współpracy ze społecznością ukraińską, powstał we Lwowie festiwal „Kontrasty”, który istnieje do dziś i jest platformą dla muzyki współczesnej. Jest dużo muzyki ukraińskiej, muzyki świata, odbywają się spotkania muzyki ukraińskiej ze światem. Stałem się zalążkiem projektu „Między słowem a dźwiękiem”.
Z kompozytorem ze Lwowa, Bohdanem Sehinem, przy kawie, wymyślili projekt, który składał się z ukraińskich kompozytorów, którzy przebywali w Polsce na stypendium „Gaude, Polonia” („Raduj się, Polsko” – red.) i otrzymywali zamówienia. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że stypendium to istnieje od ponad 20 lat i przez ten czas wspierało wiele różnych osobistości kultury, głównie z Ukrainy (80%), z Białorusi 15%, resztę z republik byłego ZSRR, z wyjątkiem Rosji.
- Jeśli się nie mylę, to są to wykonawcy, kompozytorzy, pisarze, filmowcy. Stypendium zostało ustanowione przez polskie Ministerstwo Kultury. Zapewnia sześciomiesięczny pobyt, daje możliwość kontaktu z wybranym profesorem w wybranym mieście. Wielu ukraińskich kompozytorów korzystało już z tych stypendiów, jakieś 20 lat temu. I tak z Sehinem, przy kawie, wpadliśmy na pomysł, że warto byłoby to jakoś kontynuować, żeby ci kompozytorzy dostawali zamówienia. Dyrektorem Instytutu Polskiego w Kijowie był wówczas Jerzy Onuch, mój aktywny, dobry przyjaciel z czasów warszawskich. Przyszedłem do niego z takim pomysłem: żeby Instytut Polski w Kijowie zlecił kilku ukraińskim kompozytorom napisanie nowych utworów. Zgodził się, a Instytut Polski zlecił napisanie utworów Bohdanowi Sehinowi, Bohdanie Frolak, Mychajło Szwedowi i Ołeksandrowi Szymce. Każdy z tych kompozytorów miał za zadanie napisać utwór oparty na polskim tekście na głos z małą orkiestrą. Prawykonanie tych czterech utworów odbyło się w Kijowie w 2008 roku. Ten format okazał się bardzo udany, więc kolejny kwartet otrzymał zamówienia. Mieliśmy już więc osiem utworów. Udało mi się zorganizować trasę koncertową polskiej orkiestry Sinfonia Iuventus. To orkiestra, która w tamtym czasie (był to 2009 rok) dopiero powstawała i miała zapewnić pierwsze doświadczenie zawodowe muzykom, którzy dopiero co ukończyli uniwersytety muzyczne.
- I zagraliśmy sześć koncertów: w Warszawie, Lublinie, Lwowie, Winnicy, Odessie, Kijowie. Widzisz, można powiedzieć, że jestem zaangażowany w muzykę ukraińską. Poza tym, z tego wydarzenia pojawiły się też inne utwory. Bo w Kijowie, na koncercie był mój dobry przyjaciel, również z czasów warszawskich, Bohdan Batruch, i po koncercie zapytał tych młodych kompozytorów, czego by chcieli? Mówią, że chcą napisać duży utwór na dużą orkiestrę. „Piszcie”. Utwory się pojawiły, ale jakoś nie było gdzie ich wykonać. No cóż, znalazłem okazję. Wtedy zorganizowałem czwarty festiwal „Dni Muzyki Ukraińskiej w Warszawie” zaprosiłem Narodową Orkiestrę Symfoniczną Ukrainy z Kijowa pod batutą Wołodymyra Sirenki w celu wykonania tych utworów.
„DZISIEJSZĄ KULTURĘ ROSYJSKĄ NALEŻY ZEPCHNĄĆ NA MARGINES”
Bohdanowi Batruchowi bardzo spodobał się utwór Ołeksandra Szymki na tym koncercie i zaproponował mu napisanie dużego dzieła oratoryjnego o tematyce religijnej. I on utwór napisał, na duży chór, dużą orkiestrę, zespół etniczny „Bożyczy” (z Kijowa) i sopran. Utwór był gotowy w 2016 roku.
– Od tamtej pory pukałem do różnych drzwi, żeby wykonać ten utwór – mówi muzyk. – Zwłaszcza w Kijowie. I w Polsce, w różnych miejscach. Nie udało się. Nadeszła straszna wojna w 2022 roku. Dzwonię do dyrektora Narodowego Forum Muzyki we Wrocławiu, bardzo prominentnej postaci w polskim świecie muzycznym, Andrzeja Kosendiaka (był marzec): „Może zagramy ten utwór?”. On odpowiada: „Tak, zagramy”. A prawykonanie tego utworu odbyło się pod koniec jednego z najważniejszych festiwali muzycznych w Polsce – Wratislavii Cantans. Wrocław sfinansował zaproszenie Narodowej Orkiestry z Warszawy, Kapeli „Dumka” z Kijowa, którą wzmocnił chór z Wrocławia. Próby w Warszawie – czyli dwa chóry przyjeżdżają do Warszawy, potem ta 200-osobowa grupa jedzie do Wrocławia. Tam wykonujemy ten utwór. Został nagrany, ale bez praw do dystrybucji.
Szymko zgłosił ten utwór do Nagrody Szewczenki, uzyskał zgodę na wykonanie zamknięte. Komisja przyznała mu nagrodę. Czy mam jakiś związek z muzyką ukraińską? Oczywiście, że tak. Nawiasem mówiąc, ten utwór został wykonany tylko raz – w 2022 roku we Wrocławiu. Ukraina nie była nim zainteresowana i nie ma nagrania dla upublicznienia. Orkiestra Warszawska nie otrzymała wynagrodzenia za nagranie, a to ogromne pieniądze.
Więc, o ile wiem, nagranie istnieje. Trzeba je kupić. Jeśli więc ktoś je usłyszy i będzie chciał znaleźć źródła, podam kontakty we Wrocławiu, żeby była możliwość wysłuchania tego utworu przynajmniej na płycie, skoro nie ma możliwości jego wykonania na Ukrainie.
Oczywiście nie sposób nie wspomnieć o trwającej wojnie – w kontekście kulturowym. Zdaniem pana Romana, dzisiejsza kultura rosyjska powinna być „zepchnięta na margines” (być „na marginesie” oznacza być poza głównym nurtem, być nieistotnym, niepopularnym lub zepchniętym na margines uwagi – red.). W szczególności Czajkowskiego, którego przodkiem był kozak Czajka, choć w jego rodzinie było wielu Francuzów i wielu innych.
- Był carskim kompozytorem rosyjskim, który przybył do rosyjskiej prowincji zwanej Małorusią i zaadaptował tamtejsze melodie. Dla niego nie było wątpliwości, skąd pochodził. Gdzieś kiedyś przeczytałem zdanie Dugina: „My szanujemy was, Ukraińcy, ale musimy was zabijać, bo musimy być jednością” (śmiech).
* * *
Liczna delegacja z Centrum Kultury Polskiej im. Karola Szymanowskiego w Czerkasach przyjechała do Filharmonii na koncert muzyki polskiej (notabene, wybitny polski kompozytor urodził się we wsi Tymoszowce w obwodzie czerkaskim). Jak powiedział dyrektor Centrum, Giennadij Liniewicz, nie było to zwykłe spotkanie Polaków z obu stron granicy państwowej:
- Rozmawialiśmy o możliwych wspólnych sposobach realizacji programu poświęconego dziedzictwu twórczemu Karola Szymanowskiego w przyszłym roku, 2027. W końcu będzie to 145 rocznica urodzin artysty i 90 rocznica jego śmierci. Czekamy na propozycje prac edukacyjnych, które moglibyśmy podjąć. Wspólnie z polskimi muzykologami planujemy zorganizować wydarzenia w Tymoszowce – ojczyźnie kompozytora, w Smiele, gdzie przyjął chrzest, oraz oczywiście w Czerkasach i Dachniwce (koło Czerkas), gdzie nas odwiedził. Rozmawialiśmy też o tym, czy mógłby przyjechać do nas w przyszłym roku (biorąc pod uwagę jego powiązania z ministerstwem) i kto zagrałby koncert muzyki polskiej. Zwłaszcza że wczoraj nie zabrzmiały na scenie Filharmonii utwory Szymanowskiego.
Mychajło Bublik, Czerkasy
Zdjęcia autora