Tego dnia, 40 lat temu, wydarzyła się katastrofa w Czarnobylu
W niedzielę 26 kwietnia przypada 40. rocznica największej katastrofy spowodowanej przez człowieka w dziejach ludzkości.
W nocy z 26 kwietnia 1986 roku o godzinie 01:23 na czwartym bloku energetycznym elektrowni jądrowej w Czarnobylu doszło do potężnej eksplozji chemicznej, która spowodowała zniszczenie części bloku reaktora i maszynowni.
W wyniku eksplozji wybuchł pożar, który objął dach trzeciego bloku energetycznego. Pożar ugaszono do godziny 5 rano. Jednak w połowie czwartego bloku udało się go zlikwidować dopiero 10 maja, kiedy spaliła się większość grafitu.
Po wybuchu i pożarze powstała radioaktywna chmura, która objęła nie tylko terytoria współczesnej Ukrainy, Białorusi i Rosji, ale także terytoria wielu krajów europejskich - Szwecję, Austrię, Norwegię, Niemcy, Finlandię, Grecję, Rumunię, Słowenię, Litwa, Łotwa. Według Międzynarodowej Skali Zdarzeń Jądrowych (INES) awaria ta została sklasyfikowana na najwyższym – siódmym stopniu zagrożenia.
Moskwa i kierownictwo Ukraińskiej SRR od samego początku ukrywały fakt wypadku i skutki katastrofy ekologicznej. Szwecja jako pierwsza zgłosiła wzrost poziomu promieniowania. Dopiero 28 kwietnia w ZSRR pojawiło się pierwsze oficjalne zawiadomienie.
W pierwszych dniach po wypadku ewakuowano ludność 10-kilometrowej strefy, później powiększono strefę ewakuacyjną do 30 kilometrów. Ogółem skażeniu radioaktywnemu uległy na Ukrainie 2293 miejscowości, w których pod koniec lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku mieszkało ponad 2,6 miliona ludzi. W wyniku tej katastrofy z użytku rolniczego wycofano ponad 5 milionów hektarów ziemi.
Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się promieniowania, pod koniec 1986 roku zniszczony reaktor przykryto specjalnym „sarkofagiem”. Według szacunków ekspertów pod reaktorem pozostało około 95% paliwa, które w chwili wypadku znajdowało się w reaktorze, a także znaczna ilość substancji radioaktywnych, na które składają się pozostałości zniszczonego reaktora. Ze względów bezpieczeństwa 15 grudnia 2000 roku wstrzymano pracę elektrowni jądrowej w Czarnobylu. W tym samym czasie wybudowany w 1986 roku obiekt „Schron” popadał stopniowo w ruinę.
Ukraina zaapelowała do społeczności międzynarodowej o zorganizowanie konkursu na projekty przekształcenia obiektu „Schron”. W 2004 roku ogłoszono przetarg na projekt i budowę nowego „sarkofagu” – Nowego Bezpiecznego Zamknięcia. Jego budowa rozpoczęła się w 2012 roku. W dniu 29 listopada 2016 r. Łuk Nowego Bezpiecznego Zamknięcia został wepchnięty na obiekt „Schron”. W dniu 10 lipca 2019 roku Państwowe Przedsiębiorstwo Specjalistyczne „Elektrownia jądrowa w Czarnobylu” oddało do eksploatacji kompleks NBZ.
Jednak w 2022 roku elektrownia jądrowa w Czarnobylu znalazła się pod okupacją rosyjską. Najeźdźcy zajęli terytorium elektrowni jądrowej w Czarnobylu, położonej w pobliżu granicy z Białorusią, pierwszego dnia inwazji, 24 lutego. Pojmali ukraińskie wojsko i faktycznie przetrzymywali jako zakładników cywilny personel stacji.
Okupanci przebywali w strefie Czarnobyla przez pięć tygodni. W wyniku ich działań stacja kilkakrotnie pozbawiona była zasilania w energię niezbędną do chłodzenia wypalonego paliwa. I w tym momencie świat po raz kolejny znalazł się na skraju katastrofy ekologicznej.
Po zakończeniu okupacji elektrowni jądrowej w Czarnobylu odnotowano liczne przypadki zniszczeń i demontażu urządzeń. Żadne pomieszczenie nie pozostało nieuszkodzone, meble zostały połamane, komputery i sprzęt biurowy zostały splądrowane i zniszczone.
Ponadto okupanci wyłączyli Automatyczny System Kontroli Promieniowania, w skład którego wchodzi 39 czujników mierzących dawkę promieniowania gamma.
Według Państwowej Agencji Zarządzania Strefą Wykluczenia straty, jakie poniósł obszar strefy wykluczenia i zlokalizowane tam przedsiębiorstwa, wynoszą ponad 100 mln euro.
Ponadto, 14 lutego 2025 roku rosyjski dron szturmowy z głowicą odłamkowo-burzącą uderzył w schron zniszczonego czwartego bloku energetycznego elektrowni jądrowej w Czarnobylu . Sytuacja kryzysowa w elektrowni jądrowej w Czarnobylu po tym rosyjskim ataku została ostatecznie zażegnana 7 marca ubiegłego roku. Według oceny ekspertów Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej, nowa osłona bezpieczeństwa w elektrowni jądrowej w Czarnobylu, uszkodzona podczas ataku drona w lutym, utraciła kluczowe funkcje bezpieczeństwa, ale jej główne konstrukcje i systemy monitoringu nie uległy nieodwracalnym uszkodzeniom.
Według danych ogłoszonych 22 kwietnia 2026 roku przez prokuratora generalnego Rusłana Krawczenko , podczas ataków na Ukrainę Rosja wielokrotnie wystrzeliwała drony i pociski wzdłuż trajektorii w pobliżu elektrowni jądrowej w Czarnobylu, co zwiększa ryzyko poważnego wypadku. Krawczenko zauważył, że elektrownie jądrowe w Czarnobylu i Chmielnickim od czasu inwazji na pełną skalę znajdują się na trasie lotu rosyjskich hipersonicznych pocisków Kindżał. Według niego, wykryto 35 Kindżałów w różnych odległościach w promieniu około 20 km od elektrowni jądrowej w Czarnobylu lub Chmielnickim. Spośród nich 18 przeleciało w promieniu około 20 km od obu obiektów podczas jednego lotu.
Według Krawczenko, od lipca 2024 roku radary zarejestrowały co najmniej 92 rosyjskie drony przelatujące w promieniu pięciu kilometrów od elektrowni jądrowej w Czarnobylu. Prokurator generalny zauważył, że rzeczywista liczba lotów była prawdopodobnie znacznie wyższa niż 92, ponieważ radary wojskowe mogą wyświetlać liczbę dronów w różny sposób.
Obecnie elektrownia jądrowa w Zaporożu pozostaje pod okupacją rosyjską. Okupanci zajęli ją 4 marca 2022 roku. We wrześniu elektrownia całkowicie przestała wytwarzać energię elektryczną. Na terenie obiektu stacjonują rosyjskie wojska i sprzęt wojskowy. Zewnętrzne linie energetyczne elektrowni były wielokrotnie uszkadzane w wyniku ostrzału.
W niedzielę 26 kwietnia, w rocznicę katastrofy w Czarnobylu, Ukraina będzie gospodarzem Międzynarodowej Konferencji Darczyńców , której celem będzie uzupełnienie Międzynarodowego Rachunku Współpracy na rzecz Czarnobyla. W wydarzeniu wezmą udział Dyrektor Generalny Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej , Wiceprezes Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI), Prezes EBOR oraz przedstawiciele ponad 25 krajów i organizacji.
Według Ministerstwa Spraw Zagranicznych wstępne szacunki wskazują, że koszty przywrócenia obostrzeń przekraczają 500 mln euro, co wymaga pilnej mobilizacji międzynarodowego wsparcia. Ukraina otrzymała pozytywne sygnały dotyczące przyszłego wkładu partnerów.
***
Z okazji 40. rocznicy katastrofy w Czarnobylu prezydent Wołodymyr Zełenski zaapelował do świata o zapobieżenie powtórce rosyjskiego terroryzmu nuklearnego.
„40 lat temu świat stanął w obliczu jednej z największych katastrof nuklearnych – eksplozji czwartego reaktora elektrowni jądrowej w Czarnobylu. Doszło do uwolnienia znacznej ilości substancji radioaktywnych. Setki tysięcy ludzi od lat zmaga się ze skutkami tej tragedii” – zauważył Zełenski.
Według niego, nad zniszczonym reaktorem zbudowano sarkofag, aby powstrzymać promieniowanie. Później ponad 40 krajów zamknęło go w bezpiecznym miejscu, aby zapobiec kolejnym katastrofom.
„To właśnie te dwie konstrukcje chronią przed promieniowaniem i zanieczyszczeniami. Ich utrzymanie i ochrona leżą w interesie wszystkich. Jednak Rosja, tocząc wojnę, po raz kolejny stawia świat na krawędzi katastrofy spowodowanej przez człowieka: rosyjsko-irańskie „Szachedy” stale przelatują nad stacją, a jeden z nich uderzył w obiekt w zeszłym roku. Świat nie może pozwolić na kontynuację tego nuklearnego terroryzmu, a najlepszym sposobem jest zmuszenie Rosji do zaprzestania tych szalonych ataków” – podkreślił Zełenski.
„Pamiętamy wszystkich, którzy oddali życie, likwidując skutki tej tragedii. Żywa pamięć o wszystkich ofiarach katastrofy w Czarnobylu” – dodał Zełenski.